Zəvvarların bir hissəsi yola öz adından çıxmır. Vəfat etmiş ata, yataqdan qalxa bilməyən ana, yaxud yaşı imkan verməyən qohum üçün ümrə etmək istəyən adam az deyil. Bu niyyətin fiqhdə adı var və ona bədəl ümrəsi, bəzən də vəkalətlə ya niyabətlə ümrə deyilir. Mövzunun iki tərəfi var: hökm tərəfi və səfərin praktik tərəfi. Hər ikisini ayrı izah edirik.
Bədəl ümrəsi nədir?
Bədəl sözü əvəz, kiminsə yerinə keçmək mənasını verir. Bədəl ümrəsi bir nəfərin öz səfəri zamanı başqa bir şəxsin adına ümrə ibadətini yerinə yetirməsidir. Niyyət edən adam mikatda ehrama girir, Kabeyi-Muazzama ətrafında təvafı, Səfa ilə Mərvə arasında səyi, sonda saç qısaltmanı özü edir. Fərq niyyətdədir: ibadətin savabı adına niyyət etdiyi insana yönəldilir.
Bu, ölünün adına verilən sadəcə bir dua deyil. Ümrə əməli tam şəkildə yerinə yetirilir, ona görə də bədəl ümrəsinə getmək istəyən adam əməlləri bilməlidir. Ümrənin addım-addım qaydasını əvvəlcədən oxumaq faydalıdır.
Kimin adına bədəl ümrəsi edilə bilər?
Alimlərin üzərində dayandığı əsas şərt odur ki, adına ümrə edilən şəxsin özünün getmək imkanı olmasın. Praktikada üç hal qarşımıza çıxır:
- Vəfat etmiş şəxs. Sağlığında ümrə ya həcc borcu qalmışsa, yaxud vəsiyyət etmişsə, yaxınları onun adına bu ibadəti yerinə yetirə bilər.
- Davamlı xəstəliyi ya ağır qocalığı olan sağ şəxs. Burada şərt üzrün keçici deyil, davamlı olmasıdır. Bir neçə həftəlik xəstəlik bədəl üçün əsas sayılmır, çünki adam sağaldıqdan sonra özü gedə bilər.
- Səfərə fiziki gücü çatmayan, lakin maddi imkanı olan şəxs. Bu halda xərci özü verir, əməli isə başqası yerinə yetirir.
Sağlam, yolu götürə bilən və imkanı olan insanın yerinə bədəl ümrəsi etmək qəbul olunmur. Belə adam ibadəti özü yerinə yetirməlidir. Bu, mövzuda ən çox yanlış anlaşılan nöqtədir: yaxınının vaxtı olmadığı üçün onun adına ümrə etmək bədəl sayılmır.
Məzhəblər bu məsələyə necə yanaşır?
Məsələ məzhəblər arasında fərqli şərtlərlə qarşılanır, ona görə ümumi mənzərəni bilmək lazımdır.
- Hənəfi məzhəbində vəfat etmiş şəxs və davamlı üzrü olan sağ şəxs üçün bədəl ümrəsi caiz sayılır. Niyyətdə adın xatırlanması üzərində dayanılır.
- Şafii məzhəbində vəfat edənin adına ümrə yerinə yetirilə bilər, sağ şəxs üçün isə üzrün davamlı olması şərt qoyulur.
- Maliki məzhəbi daha ehtiyatlı yanaşır. Vəsiyyət varsa yerinə yetirilməsinə üstünlük verilir.
- Hənbəli məzhəbində həm ölü, həm də üzrlü sağ şəxs üçün bədəl qəbul edilir.
- Cəfəri məzhəbində niyabət tanınır, lakin naibin öz üzərində ümrə borcunun olmaması kimi şərtlər ayrıca qeyd olunur.
Burada verilən ümumi mənzərədir. Şərtlərin təfərrüatı mənbələrdə fərqli izah edilir, ona görə öz məzhəbinizin qaydasına və qrupla gedən din xadiminin göstərişinə əməl edin. Qrup səfərlərində bu sualı yolun əvvəlində vermək, mikata çatandan sonra tələsik qərar verməkdən yaxşıdır.
Bədəl ümrəsini kim edə bilər?
Vəkil seçilən adamdan gözlənən şeylər sadədir. Həddi-büluğa çatmış, ağlı başında, ümrə əməllərini bilən müsəlman olmalıdır. Qohumluq şərt deyil, oğul da, qardaş da, tanıdığı başqa bir zəvvar da ola bilər. Qadın kişinin, kişi qadının adına niyyət edə bilər.
Bir çox alim naibin əvvəlcə öz ümrəsini etmiş olmasını məsləhət bilir. Bəzi məzhəblərdə bu şərt kimi qoyulur, bəzilərində isə məsləhət səviyyəsindədir. İlk dəfə gedən adam üçün ən rahat yol birinci ehramda özü üçün ümrə etmək, sonra yeni ehramla bədəl niyyətinə keçməkdir.
Niyyət nə vaxt və necə edilir?
Niyyət mikatda, ehram geyinəndən sonra, təlbiyəyə başlayarkən edilir. Niyyətin dildə uzun formulu yoxdur, əsas olan qəlbdəki qəsddir, lakin adına niyyət etdiyin şəxsin adını xatırlamaq tövsiyə edilir. Sadə bir forma belə ola bilər: Allahım, filankəsin adına ümrə etmək istəyirəm, onu mənə asanlaşdır və ondan qəbul et.
Sonra təlbiyə oxunur və ehram qadağaları başlayır. Mikat yerləri, təyyarədə ehram və Ciddədən sonra ehram məsələsi ayrı mövzudur, onu mikat haqqında yazıda izah etmişik. Təvafda və səydə oxunan dualara isə ümrə duaları yazısından baxa bilərsiniz.
Bir səfərdə həm özü, həm başqası üçün ümrə etmək
Bir ehramla yalnız bir ümrə yerinə yetirilir. İki niyyəti bir ehramda birləşdirmək olmaz. Yəni özü üçün ümrə edən adam həmin ehramla həm də atasının adına ümrə etmiş sayılmır.
İkinci ümrə üçün yenidən mikat həddindən kənara çıxıb təzə ehram geyinmək lazımdır. Məkkəyi-Mükərrəmədə olan zəvvarlar bunun üçün adətən Tənim istiqamətinə, Məscidi-Aişəyə gedir. Yol qısadır, taksi ilə bir neçə dəqiqəlik məsafədir. Orada ehram geyinilir, niyyət edilir və Haram bölgəsinə qayıdaraq yeni təvaf və səy yerinə yetirilir.
Bir neçə yaxını üçün niyyət etmək istəyən adam hər biri üçün ayrı ehram və ayrı əməl dövrü keçməlidir. Təvafın özü fiziki olaraq yüngül iş deyil, ona görə qısa səfərdə üçdən artıq ümrə planlamaq çox vaxt gerçəkləşmir.
Praktik tərəf: viza, sənədlər və Nusuk
Bədəl niyyəti rəsmi prosedurada heç nəyi dəyişmir. Viza, bilet, otel qeydiyyatı və bütün sənədlər səfər edən şəxsin adına olur. Vəfat etmiş ya xəstə yaxının adı heç bir rəsmi sənəddə görünmür, bu tamamilə niyyətlə bağlı məsələdir.
Nusuk tətbiqində Rövzə icazəsi də səfər edən adamın öz pasport məlumatları ilə alınır. Bu barədə Rövzə icazəsi və Nusuk tətbiqi yazısında yazmışıq. Lazım olan sənədlərin siyahısı isə ümrə vizası üçün sənədlər yazısındadır.
Xərci kim ödəyir?
Vəfat etmiş şəxs vəsiyyət edibsə, ümumi yanaşma xərcin onun mirasından ödənilməsidir. Vəsiyyət yoxdursa, yaxınlar bunu könüllü olaraq öz hesablarına edir və bu da savab sayılır. Sağ, lakin üzrlü şəxs üçün bədəl ümrəsində xərci adətən adına niyyət edilən tərəf verir.
Praktikada ailələr bunu öz aralarında razılaşdırır. Tur paketinin içində nə olduğunu əvvəlcədən bilmək bu razılaşmanı asanlaşdırır, ümrə turları səhifəsində mövcud 2026-2027 mövsümü proqramlarına baxa bilərsiniz.
Ən çox edilən səhvlər
- Niyyətdə adı xatırlamamaq və qayıdandan sonra tərəddüd etmək.
- Bir ehramla iki nəfər üçün ümrə etdiyini düşünmək.
- Sağlam və imkanlı yaxının yerinə bədəl etmək, sonra onun borcunun ödəndiyini güman etmək.
- İkinci ümrə üçün mikata çıxmadan, Məkkəyi-Mükərrəmənin içində ehram geyinmək.
- Ağır proqram qurmaq. Üç gündə dörd ümrə planlayan adam adətən yarısını yerinə yetirə bilmir.
Sual-cavab
Vəfat etmiş anamın adına ümrə edə bilərəmmi?
Bəli, bu geniş qəbul edilən bir əməldir. Mikatda ehram geyinərkən onun adına niyyət etmək kifayətdir. Özünüzün ümrə borcu varsa, bir çox alim əvvəlcə onu yerinə yetirməyi məsləhət bilir.
Bir ümrədə həm özüm, həm atam üçün niyyət edə bilərəmmi?
Xeyr. Bir ehram bir ümrəyə uyğundur. İkinci niyyət üçün mikata çıxıb yeni ehram geyinmək lazımdır.
Bədəl ümrəsi üçün pul almaq olarmı?
Məsələ məzhəblərdə fərqli qiymətləndirilir. Ümumi yanaşma odur ki, ibadətin özünü satmaq doğru sayılmır, lakin səfər xərclərinin ödənilməsi başqa məsələdir. Bu suala öz məzhəbinizin qaydası və din xadimi ilə məsləhətləşərək cavab tapın.
Adına ümrə etdiyim adam sonra sağalsa, nə olur?
Sağ şəxs üçün bədəl ümrəsində şərt üzrün davamlı olmasıdır. Adam sağalıb özü gedə bilən hala düşərsə, bir çox alimə görə ibadəti özü yerinə yetirməlidir. Bu da bədəl qərarını tələsik verməməyin səbəbidir.
Qadın kişinin adına ümrə edə bilərmi?
Bəli, cinsin fərqi bədəl niyyətinə mane olmur. Qadın zəvvar üçün mehrem və geyim şərtləri isə öz qüvvəsində qalır, bu barədə qadınlar üçün ümrə yazısına baxın.
Bədəl ümrəsi, mikat seçimi ya proqram sıxlığı ilə bağlı sualınız varsa, 077 333 34 44 nömrəsi ilə əlaqə saxlayın. Səfər tarixinə uyğun proqramı birlikdə seçək.
